در ذات متحقق‌اند ( بدين معنى كه ذات واجب الوجود مثلا فاقد صفت علم و قدرت است ولى اثر علم و قدرت به جاى علم و قدرت در ذات وى متحقق است ، زيرا غرض از صفت علم و يا قدرت همان اثرى است كه بر آنان مترتب مىگردد و با وجود اثر نيازى به وجود صفت نيست ولى به عقيدهء ما و حكماى الهى هر دو طايفه بر خطا و غلط افتاده‌اند . چه اشاعره كه آنان را مشبهه و اهل تشبيه ناميده‌اند ، به خاطر آن‌كه ذات مقدس الوهيت را به خلق تشبيه كرده‌اند و گويند صفات او زايد بر ذات او است ؛ و چه معتزله كه آنان را معطله و اهل تعطيل مىنامند ، به علت اين كه ذات الهى را از صفات عارى و خالى دانسته‌اند ) و ما معتقديم به اين كه ذات الهى مقدس و منزه از تشبيه و تعطيل و غلو و تقصير در حق او است . بلكه وجود حق تعالى كه عين ذات و ماهيت او است عينا ( به نفس ذات و حقيقت وجوديه خويش ) مظهر جميع صفات كماليه است . بدون آن كه كثرت و انفعال و قبول و فعلى در ذات وى لازم آيد و فرق ما بين ذات و صفات او مانند فرق بين وجود و ماهيت است در موجوداتى كه داراى ماهيت‌اند ( بدين معنى كه صفات ، مقام و مرتبه تفصيل ذات است همان‌طور كه ماهيت در موجودات امكانيه ، تفصيل و تحديدى است از مرتبهء ذات وجود ) جز اين كه واجب الوجود ماهيت ندارد زيرا او وجود صرف و إنّيت محضى است كه ساير إنيّات و وجودات از آن منبع ازلى منبعث شده‌اند . پس همان‌طور كه وجود در نفس ذات خود و از حيث حقيقت خويش موجود است و ماهيت در حد ذات و از حيث نفس خويش موجود نيست ، بلكه به وسيلهء وجود و به تبعيت وجود ، موجود است ، همچنين است صفات و اسما الهى كه در حد ذات و از حيث معانى و مفاهيم ذاتيه خويش موجود نيستند ، بلكه از حيث حقيقت احديت ( كه عبارت است از انطواى اسما و صفات در مرتبهء ذات ) موجوداند . « 1 » صفات انضماميه - صفات انضمامى صفاتى مىباشد كه در خارج صورتى دارند مانند بياض و سواد در برابر صفات انتزاعى كه در خارج ما بازا ندارند و فقط منشأ انتزاع دارند ، « 2 » مانند عمى كه انتزاعى است و از موضوع خارجى انتزاع مىشود و خود ما بازايى در خارج ندارد و صورت هر چيزى را از ديدگاه ملا صدرا وجود خاصى است ، و بالجمله پاره‌اى از صفات در وضعى مىباشند كه به هيچ نحو از انحا در خارج وجودى ندارند و وجود آن‌ها عبارت از حال ذهنى آن‌ها براى وجود ذهنى است مانند نوعيت براى انسان و جزئيت براى اشخاص . و بالجمله از ديدگاه ملا صدرا هيچ صفتى از صفات حتى قوى و استعدادات ، صفات انضمامى ، انتزاعى و غيره ، عارى از وجود نيست ، نهايت نوع وجود آن‌ها متفاوت است . و در مواردى حظ صفت از وجود بيش از حظ موصوف به آن از وجود مىباشد چنان‌كه در اتصاف هيولاى اول به صورت جسميه و نوعيه كه وجود صفت اقوى از وجود موصوف است كه هيولى باشد ، اتصاف هر ماده‌اى به صورت

--> ( 1 ) ترجمه شواهد ، ص 42 و اسفار ، ج 1 ، سفر 3 ، صص 118 - 125 و 133 . ( 2 ) اسفار ، ج 1 ، سفر 1 ، ص 334 .